Wydziedziczenie.
W pierwszej kolejności jako sposób uniknięcia zachowku należy uwzględnić instytucję prawa spadkowego jaką jest wydziedziczenie. Zgodnie z art. 1008 k.c., spadkodawca może w testamencie pozbawić uprawnionych prawa do zachowku poprzez wydziedziczenie. Wydziedziczenie jest możliwe w ściśle określonych przypadkach, a mianowicie, jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Przykład: Syn, który przez wiele lat nie utrzymywał kontaktu z rodzicem, ignorując jego prośby
o pomoc i wsparcie, może zostać wydziedziczony z powodu niedopełnienia obowiązków rodzinnych.
Uwaga: Wydziedziczenie całkowicie pozbawia prawa do zachowku. Jednakże musi być wyraźnie zaznaczone w testamencie, z podaniem przyczyny zgodnej z art. 1008 k.c. Przyczyna ta powinna być rzeczywista i możliwa do udowodnienia, ponieważ osoby wydziedziczone mogą w późniejszym czasie kwestionować ważność testamentu przed sądem.
Darowizny za życia spadkodawcy
Spadkodawca może za życia rozporządzić swoim majątkiem poprzez darowizny, co może skutecznie zmniejszyć masę spadkową, a tym samym wartość zachowku. Bowiem w myśl art. 994 § 1 k.c., przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku:
- drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku,
- darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Ponadto zgodnie z § 2 i 3 art. 994 k.c.:
- przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.
- przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.
W świetle powyższych wywodów przekazanie majątku w formie darowizny na rzecz osoby trzeciej
(np. fundacji, bądź osoby spoza kręgu uprawnionych do zachowku) więcej niż 10 lat przed śmiercią może wyłączyć te darowizny z masy zachowku. W przypadku darowizn na rzecz uprawnionych do zachowku (np. jednego z dzieci), takie darowizny są zawsze doliczane do masy spadkowej, niezależnie od czasu ich dokonania.
Orzecznictwo: Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 19 maja 1981 r. (sygn. III CZP 18/81):,,Doliczanie do spadku darowizn przy obliczaniu zachowku ma na celu zapobieganie sytuacji,
w której osoby uprawnione do zachowku utraciłyby należną im ochronę na skutek czynności dokonanych za życia przez spadkodawcę, obniżających wartość stanu czynnego spadku”.
Umowa dożywocia
Zawarcie umowy dożywocia (art. 908 k.c.) może być skutecznym sposobem uniknięcia zachowku. Na mocy tejże umowy zbywca przenosi własność nieruchomości na nabywcę, który zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Dożywocie w porównaniu to darowizny, jest umową odpłatną (darowizny dokonuje się pod tytułem darmym), co wyklucza doliczenie wartości nieruchomości do masy zachowku.
Przykład: Spadkodawca przenosi własność mieszkania na jedno z dzieci w zamian za zapewnienie opieki i utrzymania. Wartość mieszkania nie będzie uwzględniana przy obliczaniu zachowku dla pozostałych uprawnionych spadkobierców.
Uwaga: Umowa dożywocia powinna być zawarta w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności, a jej warunki muszą być realnie wykonywane, aby uniknąć zarzutu pozorności.
Zrzeczenie się dziedziczenia
Mając na uwadze dyspozycję przepisu art. 1048 k.c., spadkobierca ustawowy może przez umowę
z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części, a nadto zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby uważa się w razie wątpliwości za zrzeczenie się pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć.
Przykład: Rodzic zawiera z jednym z dzieci umowę, w której dziecko zrzeka się dziedziczenia
w zamian za inne świadczenie majątkowe (np. darowiznę za życia).
Doktryna: Zrzeczenie się dziedziczenia nie ma charakteru definitywnego. Zrzekający się dziedziczenia w umowie z art. 1048 k.c. może odzyskać pozycję potencjalnego spadkobiercy ustawowego przez zawarcie ze spadkodawcą umowy uchylającej zrzeczenie się dziedziczenia. Wskazuje na to expressis verbis art. 1050 k.c., w myśl którego zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono (por. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki (art. 922-1087).
Niegodność dziedziczenia jako pozbawienie prawa do zachowku.
W myśl prawodawcy faktycznego ujętej w art. 928 k.c., spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
4) uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
5) uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Podkreśleniu wymaga, iż spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Przykład: Dziecko, które dopuściło się znęcania nad rodzicem, może zostać uznane za niegodne dziedziczenia, co w konsekwencji wyklucza jego prawo do zachowku.
Uwaga: Uznanie za niegodnego wymaga postępowania sądowego i udowodnienia przesłanek niegodności, a zatem jest czasochłonne i wymaga solidnego materiału dowodowego.
Założenie fundacji rodzinnej.
Zgodnie z ustawą o fundacji rodzinnej z 2023 r. (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 326 z późn. zm.), spadkodawca może przekazać majątek na rzecz fundacji rodzinnej, której celem jest zarządzanie majątkiem i realizacja określonych świadczeń na rzecz beneficjentów. W tym miejscu należy podkreślić, iż przekazanie majątku do fundacji rodzinnej nie jest darowizną w rozumieniu art. 888 k.c., co jednocześnie wyklucza doliczenie tego majątku do substratu zachowku.
Uwaga: Fundacja rodzinna jest stosunkowo nową instytucją w polskim prawie, toteż jej zastosowanie
w kontekście zachowku wymaga ostrożności i szczegółowej analizy.
Podsumowanie
Jak widać można skuteczne uniknąć zapłaty zachowku, jednakże wymaga to starannego zaplanowania celem zabezpieczenia się przed koniecznością zapłaty zachowku. Najskuteczniejsze metody w tym zakresie obejmują wydziedziczenie, darowizny dokonane z odpowiednim wyprzedzeniem, zawarcie umowy dożywocia, zrzeczenie się dziedziczenia lub założenie fundacji rodzinnej. Należy zauważyć,
iż każde z tych rozwiązań wymaga indywidualnej oceny oraz konsultacji z prawnikiem lub notariuszem, aby uniknąć zarzutów pozorności lub naruszenia przepisów. Jednocześnie warto również pamiętać, że działania podejmowane w tym celu powinny być zgodne z zasadami współżycia społecznego, aby nie narażać się na ryzyko podważenia ich w postępowaniu sądowym.