Podstawa prawna
Podstawą prawną regulującą prawo dziadków do kontaktów z wnukami stanowi art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: krio), w myśl, którego sąd opiekuńczy może uregulować kontakty dziecka z osobami bliskimi, w tym także z dziadkami, jeżeli jest to zgodne z dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Powołany powyżej przepis pozwala dziadkom na dochodzenie swoich praw w sytuacjach, gdy rodzice dziecka ograniczają lub uniemożliwiają im takie kontakty.
Istotnym elementem dyspozycji art. 113¹ krio jest kryterium dobra dziecka, które obejmuje zarówno jego potrzeby emocjonalne, jak i stabilność środowiska rodzinnego. Przepis ten nie przyznaje dziadkom automatycznego prawa do kontaktów, lecz uzależnia je od decyzji Sądu, który ocenia, czy takie relacje są korzystne dla małoletniego. W praktyce oznacza to, że dziadkowie mogą wystąpić do sądu z wnioskiem o uregulowanie kontaktów, jeśli nie są one realizowane dobrowolnie. Sąd Najwyższy jasno wskazuje, że dobro dziecka jest nadrzędną wartością, która determinuje możliwość ingerencji sądu w relacje rodzinne. Sądy opiekuńcze mają, więc za zadanie zbadać okoliczności konkretnej sprawy, w tym relacje rodzinne i sytuację życiową dziecka, aby wydać rozstrzygnięcie zgodne z jego interesem.
Orzecznictwo: ,,Kontakty te, wynikające często z silnych więzów emocjonalnych, zwłaszcza dziadków z wnukami, wychowujących je od niemowlęcia, mogą wpływać na lepsze wychowanie i rozwój duchowy dziecka oraz sprzyjają kontynuowaniu więzów wielopokoleniowej rodziny. Takie zachowanie dziadków, okazywanie przywiązania i dbałości o wnuki nie tylko nie kłóci się z interesem dziecka, ale jest ono dla jego dobra” (tak – Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1988 r. III CZP 42/88, OSNC 1989/10/156).
Doktryna: ,,Rodzice powinni dla pełnego rozwoju osobowości dziecka umożliwić mu kontaktowanie się z jego krewnymi (dziadkami) przy właściwej ich postawie i korzystnym wpływie na dziecko. Kontakty te, wynikające często z silnych więzów emocjonalnych, zwłaszcza dziadków z wnukami, wychowujących je od niemowlęcia, mogą wpływać na lepsze wychowanie i rozwój duchowy dziecka oraz sprzyjają kontynuowaniu więzów wielopokoleniowej rodziny. Takie zachowanie dziadków, okazywanie przywiązania i dbałości o wnuki, nie tylko nie kłóci się z interesem dziecka, ale jest dla niego korzystne” (zob. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, artykuł 1136 krio, teza 11, Opublikowano: LEX/el. 2023).
Jak wnieść wniosek o uregulowanie kontaktów dziadków z wnukiem?
Wniosek o uregulowanie kontaktów dziadków z wnukiem należy złożyć do sądu opiekuńczego, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka, którego postępowanie ma dotyczyć, a w braku miejsca zamieszkania – do sądu opiekuńczego miejsca pobytu. Opłata sądowa od tego wniosku wynosi 100 zł.
We wniosku powinniśmy określić, jak chcemy, aby wyglądały nasze kontakty z wnukiem, np. wspólne spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce zamieszkania, rozmowy telefoniczne, korespondencja czy kontakt przez internet.
W postępowaniu sądowym dotyczącym ustalenia kontaktów z dzieckiem należy mieć na uwadze, że tego rodzaju sprawy zazwyczaj trwają co najmniej kilka, a niekiedy kilkanaście miesięcy, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy oraz obciążenia sądu. W celu zapewnienia możliwości realizacji kontaktów już w trakcie trwania postępowania istnieje możliwość zabezpieczenia kontaktów. W przypadku uwzględnienia przez sąd wniosku o zabezpieczenie, kontakty z dzieckiem będą mogły być realizowane jeszcze przed wydaniem ostatecznego orzeczenia w sprawie.
Kiedy sąd może odmówić dziadkom kontaktów z wnukiem?
Mimo że prawo sprzyja utrzymywaniu więzi rodzinnych, sąd może odmówić uregulowania kontaktów dziadków z wnukami lub je ograniczyć. Sąd rozpatruje każdy przypadek indywidualnie, analizując konkretne okoliczności. Poniżej przykładowe sytuacje, w których kontakt z dziadkami może zostać uznany za sprzeczny z dobrem dziecka:
- zagrożenie dla zdrowia dziecka – jeżeli dziadkowie stwarzają ryzyko dla zdrowia fizycznego lub psychicznego wnuka, np. poprzez przemoc, zaniedbanie lub nieodpowiednie zachowanie.
- negatywny wpływ na wychowanie – gdy dziadkowie podważają autorytet rodziców, wprowadzają zamieszanie w wychowaniu dziecka lub wywierają szkodliwy wpływ na jego rozwój emocjonalny.
- konflikt z rodzicami – jeżeli istnieje poważny konflikt między dziadkami a rodzicami, który negatywnie odbija się na dziecku, np. wywołuje stres lub niepokój.
- inne szkodliwe okoliczności – przykłady obejmują uzależnienia dziadków, zaangażowanie w działalność przestępczą lub wcześniejsze niewłaściwe traktowanie członków rodziny.
Warto podkreślić, że postanowienie sądu opiekuńczego oddalające wniosek o uregulowanie kontaktów jest rozwiązaniem ostatecznym. Dopiero, gdy kontakty nadzorowane (np. w obecności rodzica lub kuratora), bądź inne formy ograniczonych kontaktów nie są wskazane sąd opiekuńczy, aby chronić dobro dziecka, sąd może całkowicie zakazać kontaktów.
Podsumowanie
Prawo dziadków do kontaktów z wnukami w polskim systemie prawnym opiera się na art. 113¹ krio, który umożliwia sądowi opiekuńczemu uregulowanie tych kontaktów w interesie dziecka. Orzecznictwo Sądu Najwyższego, potwierdza, że takie prawo istnieje, ale jest uwarunkowane dobrem małoletniego. Doktryna prawa dodatkowo podkreśla znaczenie więzi rodzinnych i roli dziadków w życiu wnuków. W praktyce oznacza to, że dziadkowie mają realną możliwość utrzymywania kontaktów z wnukami, jeśli jest to korzystne dla dziecka, a sądy mogą interweniować w sytuacjach konfliktowych, równoważąc prawa wszystkich stron z dobrem małoletniego jako wartością nadrzędną. W sytuacji konfliktu między dziadkami a rodzicami dziecka, sąd opiekuńczy może wydać orzeczenie regulujące sposób i częstotliwość kontaktów, uwzględniając okoliczności konkretnej sprawy. W tym celu dziadkowie mogą złożyć wniosek o uregulowanie kontaktów z wnukiem do właściwego sądu opiekuńczego. Wniosek taki może zostać przygotowany samodzielnie lub z pomocą profesjonalnego pełnomocnika, co może zwiększyć skuteczność postępowania.