Podział majątku wspólnego małżonków

Małżeńska wspólność ustawowa

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami ustrój małżeńskiej wspólności ustawowej, obowiązujący przez cały czas jego trwania. Wspólność majątkowa pomiędzy małżonkami jest współwłasnością łączną o bezudziałowym charakterze – co oznacza, iż małżonkowie nabywający w trakcie trwania związku określony składnik majątkowy – nabywają go nie po połowie, jak w przypadku współwłasności ułamkowej, tylko jako cały przedmiot, który przysługuje niepodzielnie obojgu małżonkom.

W czasie trwania wspólności ustawowej nie jest dopuszczalny, ani umowny, ani sądowy – nawet na zgodny wniosek małżonków – podział majątku wspólnego

Podkreślenia wymaga, iż do powstania wspólności ustawowej nie dojdzie, jeżeli w chwili zawarcia małżeństwa jedno z małżonków jest ubezwłasnowolnione, bądź co do jednego z małżonków została ogłoszona upadłość. Kwestia ta uregulowana została w art. 53 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.) i wówczas z mocy prawa obowiązuje między małżonkami ustrój rozdzielności majątkowej.

Co wchodzi w skład majątku wspólnego

Majątek wspólny to przedmioty lub prawa nabyte, w czasie trwania wspólności ustawowej, przez oboje małżonków lub przez jednego z nich – należą do niego w szczególności:

1. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
2. dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków,
3. środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
4. kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie ZUS,
5. środki zgromadzone na koncie OIPE oraz na subkoncie OIPE.

Majątek osobisty małżonków

Nie wszystko należy do majątku wspólnego. Majątek osobisty każdego z małżonków obejmuje przedmioty i prawa należące wyłącznie do jednego z małżonków, które nie wchodzą do majątku wspólnego.

Zgodnie z art. 33 k.r.o. do majątku osobistego należą:

1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
2. przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba, że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił,
3. prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegające odrębnym przepisom,
4. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
5. prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
6. przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia  widoków powodzenia na przyszłość,
7. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków,
8. przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
9. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
10. przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Małżeńska wspólność umowna – tzw. intercyza

Małżeńska wspólność umowna to ustrój wprowadzony na podstawie tzw. intercyzy, który umożliwia małżonkom zmianę ustawowej wspólności małżeńskiej – niemniej jego wprowadzenie wymaga wizyty u notariusza i bezwzględnego zachowania wymogu formy aktu notarialnego. Intercyza spisana na zwykłej kartce papieru jest nieważna.

Zawarcie przez małżonków intercyzy może polegać na:

1. ustanowieniu przez nich ustroju rozdzielności majątkowej, co oznacza, iż zniesiony zostaje majątek wspólny małżonków –  małżonkowie posiadają dwa odrębne majątki osobiste, co m.in. oznacza swobodę każdego z nich w podejmowaniu decyzji dotyczących posiadanego majątku osobistego,
2. rozszerzeniu wspólności ustawowej  (tzw. intercyza rozszerzająca) polegającej na włączeniu określonych składników majątku osobistego jednego z małżonków do majątku wspólnego (przykładowo mieszkania nabytego przez jednego z małżonków przed ślubem),
3. ograniczeniu wspólności ustawowej (tzw. wspólność ograniczona) polegającej na wyłączeniu określonych składników z majątku wspólnego i zaliczeniu ich do majątku osobistego – przy przyjęciu, iż  reszta majątku pozostaje wspólna,
4. wprowadzeniu ustroju  rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków tworzącego pełną rozdzielność majątkową w trakcie trwania małżeństwa, lecz z zastrzeżeniem na wypadek rozwodu – w przypadku wzrostu majątku jednego z małżonków – drugi małżonek w przypadku rozwodu może żądać wyrównania dorobku małżeńskiego.

Ustanie wspólności majątkowej

Wspólność ustawowa powstała z chwilą zawarcia małżeństwa obowiązuje przez cały czas jego trwania. Niemniej wspólność ustawowa może ustać zarówno w czasie trwania związku małżeńskiego, jak i na skutek ustania małżeństwa.

Ustanie wspólności ustawowej, w trakcie trwania małżeństwa, może nastąpić w razie:

1. zawarcia przez małżonków notarialnej umowy, na mocy której wspólność ustawową rozszerzą, ograniczą albo ustanowią rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (art. 47 § 1 k.r.o.),
2. ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej (art. 52 § 1 i 1 a k.r.o),
3. ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków (art. 53 § 1 k.r.o.),
4. ogłoszenie upadłości jednego z małżonków (art. 53 § 1 k.r.o.),
5. orzeczenia separacji (art. 54 § 1 k.r.o.).

Ustrój wspólności majątkowej ustaje na skutek ustania małżeństwa :

1. z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego (art. 56 § 1 k.r.o.),
2. z chwilą śmierci jednego z małżonków lub  jednoczesnej śmierci obojga małżonków,
3. z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa (art. 21 k.r.o.),
4. z chwilą która w orzeczeniu o uznaniu jednego z małżonków za zmarłego została orzeczona jako chwila jego śmierci (art. 55 § 1 k. r. o.).

Co ważne ustanie wspólności majątkowej – obejmuje cały majątek, który był nią objęty, A zatem co do zasady ustanie wspólności nie może objąć jedynie poszczególnych przedmiotów majątkowych wchodzących w jej skład.

Co więcej z chwilą ustania wspólności majątkowej istniejąca między małżonkami współwłasność łączna z mocy prawa zmienia się na współwłasność w częściach ułamkowych. Z tą chwilą każdy z małżonków może żądać jej zniesienia poprzez podział majątku dorobkowego.

Umowny podział majątku wspólnego

Umowny podział majątku dorobkowego jest możliwy po ustaniu wspólności małżeńskiej – dokonywany jest poprzez zawarcie stosownej umowy,

W przypadku tej formy podziału majątku wspólnego należy pamiętać, iż w przypadku gdy podział majątku dotyczy nieruchomości bądź spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego, natomiast gdy podział ten dotyczy ruchomości to umowa dokonująca podziału majątku wspólnego może być zawarta w dowolnej formie.

Sądowy podział majątku wspólnego

Zasadniczo sądowy podział majątku dorobkowego przeprowadza się w trybie postępowania nieprocesowego – na podstawie przepisów art. 566 i 567 kodeksu postepowania cywilnego (dalej k.p.c.). Ten tryb postępowania jest inicjowany, gdy strony nie mogą dojść do porozumienia co do podziału majątku wspólnego.

Przedmiot postępowania o podział majątku dorobkowego dotyczy :

1. ustalenie składu i wartości majątku wspólnego oraz jego podział z ustaleniem ewentualnych spłat i dopłat,
2. ustalenie ewentualnych nierównych udziałów w majątku wspólnym,
3. rozstrzygnięcie roszczeń pomiędzy małżonkami, podlegających rozliczeniu przy podziale majątku – powstałych w czasie trwania wspólności lub po jej ustaniu.

Podział majątku wspólnego w ramach postępowania o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa

Podział majątku wspólnego może zostać przeprowadzony w toku sprawy o rozwód, separację lub unieważnienie małżeństwa. Zgodnie bowiem z art. 58 § 3 k.r.o. na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku orzekającym rozwód dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postepowaniu. Na podstawie art. 61³ § 1 k.r.o. oraz 21 k.r.o. przepis ten stosuje się odpowiednio do postepowania o separację i unieważnienie małżeństwa.

Podsumowanie

Z całą pewnością podział majątku dorobkowego małżonków to skomplikowany proces – wymagający zarówno dobrej znajomości prawa i obowiązujących procedur, jak również rozsądnego podejścia do tematu. Niezależnie od przyczyn ustania wspólności małżeńskiej warto zadbać o dokładne ustalenie składników majątkowych oraz zweryfikowanie ich wartości. W wielu przypadkach możliwe jest osiągnięcie przez strony porozumienia, bez konieczności inicjowania postępowania sądowego – co pozwala na zaoszczędzeniu czasu, pieniędzy i stresu. Pomoc profesjonalnego pełnomocnika pomaga często skonfliktowanym stronom wypracować porozumienie zarówno na etapie przedsądowym, jak i w trakcie postępowania sądowego.Zapraszamy.